Depersonalisatie en derealisatie begrijpen
Depersonalisatie en derealisatie, vaak afgekort als DPDR, zijn klinische aandoeningen die worden gekenmerkt door een afstandelijke waarneming van de omgeving en van zichzelf. Patiënten beschrijven vaak een onwerkelijke duizeligheid, alsof ze zich in een droomachtige toestand bevinden.
Deze symptomen kunnen in episodes of aanhoudend optreden. In ernstige gevallen kunnen patiënten geen emoties meer voelen door de diepe vervreemding die ze ervaren ten opzichte van hun omgeving en van zichzelf.
Cannabis en DPDR: het verband
Hoewel DPDR kan voorkomen bij mensen die nooit cannabis of andere drugs hebben gebruikt, is een terugkerend verhaal dat deze onwerkelijke symptomen voor het eerst optraden tijdens cannabisgebruik en sindsdien zijn gebleven. Sommige patiënten beschrijven het als een aanhoudend gevoel van "high" zijn, lang nadat de eigenlijke roes is uitgewerkt.
Is cannabis de boosdoener?
Het is niet bekend of cannabis DPDR veroorzaakt of het uitlokt bij mensen die al kwetsbaar zijn, en het is niet vastgesteld dat cannabis alleen een aandoening naar boven haalt die hoe dan ook aan het licht zou zijn gekomen. Wat psychose betreft, vond een Europees patiënt-controleonderzoek uit 2019 met 901 patiënten en 1.237 controlepersonen dat dagelijks cannabisgebruik, en vooral dagelijks gebruik van cannabis met een hoge potentie, samenhing met een grotere kans op een psychotische stoornis. Wat DPDR betreft, bleek uit een enquête uit 2009 onder 394 volwassenen met de aandoening dat cannabis een van de twee drugs was die het vaakst werden genoemd als uitlokkende factor.
Een systematische review uit 2023 schatte dat de depersonalisatie-derealisatiestoornis ongeveer 1% van de algemene bevolking treft, met hogere percentages bij mensen met een voorgeschiedenis van interpersoonlijk misbruik. Het ontstaan ervan is in verband gebracht met factoren zoals langdurige stress, traumatische ervaringen en drugsgebruik, waaronder cannabis.
DPDR: een beschermingsmechanisme van de hersenen?
Sommige onderzoekers hebben geopperd dat acute DPDR zou kunnen werken als een beschermingsmechanisme van de hersenen, dat emotionele reacties dempt om ze te behoeden voor emotionele overbelasting; dit blijft een hypothese. Het probleem ontstaat wanneer dit mechanisme overreageert, wat leidt tot een langdurige ontkoppeling tussen de buitenwereld en de emotionele beleving.
Volgens deze opvatting zouden zowel een traumatische alledaagse situatie als een angstopwekkend drugseffect deze reactie kunnen activeren.
Verbod en de gevolgen ervan
Straatcannabis, die gemakkelijk verkrijgbaar is door de bureaucratische obstakels rond voorgeschreven medicinale cannabis, is niet gereguleerd en varieert sterk in sterkte. Een meta-analyse uit 2021 vond dat de THC-concentraties in cannabiskruid en cannabishars in de onderzochte decennia waren gestegen, zonder aanwijzingen voor een verandering in de CBD-gehaltes.
Een gereguleerde markt met kwaliteitscontroles zou een THC-limiet kunnen vaststellen en het CBD-gehalte op het etiket kunnen vermelden, wat kan helpen de blootstelling aan zeer hoge THC-niveaus te beperken. Een gerandomiseerde studie uit 2023 bij 46 gezonde, incidentele cannabisgebruikers vond echter geen aanwijzingen dat CBD, in de CBD:THC-verhoudingen die het vaakst in cannabisproducten voorkomen, beschermde tegen de acute nadelige effecten van THC. DPDR begint vaak in de adolescentie of jongvolwassenheid, een ontwikkelingsfase voor de hersenen: een studie van 204 gevallen meldde een gemiddelde leeftijd bij aanvang van 22,8 jaar, waarbij een vroeger begin samenhing met een grotere ernst. Voorstanders van legalisering stellen dat strikte regulering de toegang van jongeren tot cannabis effectiever zou kunnen beperken dan de huidige maatregelen.
DPDR aanpakken: de medische benadering
De reguliere geneeskunde heeft nog geen goedgekeurd geneesmiddel dat specifiek op DPDR-symptomen is gericht. Soms worden angstverminderende geneesmiddelen zoals SSRI's voorgeschreven, omdat DPDR vaak samengaat met verhoogde angst of depressie.
De behandeling richt zich vooral op psychologische benaderingen, zoals cognitieve gedragstherapie, al vond een systematische review uit 2024 dat studies naar behandelingen voor DPDR over het algemeen schaars en van lage kwaliteit waren. Het belangrijkste doel is de aandacht van de symptomen af te leiden en opnieuw op andere activiteiten te richten, zodat de hersenen geleidelijk worden hergeconditioneerd om hun waarneming te veranderen.
Wat onderzoek zegt over CBD
Er is geopperd dat CBD sommige kortetermijneffecten van THC zou kunnen verminderen of relevant zou kunnen zijn voor DPDR, maar geen van beide is vastgesteld, en de hierboven beschreven studie uit 2023 vond geen beschermend effect tegen de acute effecten van THC. CBD is onderzocht op mogelijke angstverminderende en antipsychotische effecten: een review uit 2015 omschreef het bewijs bij mensen over angst als beperkt tot kortetermijnstudies met weinig klinische populaties, en een systematische review uit 2020 vond beperkt bewijs voor antipsychotische werkzaamheid. Verhoogde angst is een centrale versterker van DPDR-symptomen.
Angst voor de symptomen kan een vicieuze cirkel veroorzaken die ze in stand houdt. Onderzoek naar CBD en DPDR is zeer beperkt. Een kleine studie uit 2011 bij tien gezonde mannelijke vrijwilligers vond slechts een niet-significante trend dat CBD de door het middel ketamine opgewekte depersonalisatie verminderde, en er namen geen mensen met DPDR aan deel.
